نمایش مبدأ برای سبب نزول آیه 20 سوره مزمل

<div style="text-align:center;">سبب نزول آیه 20 سوره مزمّل</div>
=آیه مربوط به سبب نزول=
«إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَ مَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَ أَعْظَمَ أَجْرًا وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (المزمّل، 20) (پروردگارت آگاه است که تو و گروهی از کسانیکه با تواند، نزدیک به دوسوم شب و گاهی نیمی از آن و زمانی یکسومش را [برای عبادت و خواندن قرآن] برمیخیزد، و خدا شب و روز را [دقیق و منظم] اندازهگیری میکند و برای او مشخص است که شما هرگز نمیتوانید [به علت کوتاهی و بلندی شب در طول سال، دوسوم و نصف و یکسوم را دقیقاً] اندازهگیری کنید. پس [اندازهگیری دقیق را] بر شما بخشید؛ بنابراین آنچه را از قرآن برای شما میسر است، بخوانید. او میداند که بهزودی برخی از شما بیمار میشوند، و گروهی برای بهدستآوردن رزق و روزی خدا در زمین سفر میکنند، و بعضی در راه خدا میجنگند؛ پس آنچه را از آن میسر است، بخوانید و نماز را برپادارید و زکات بپردازید و وام نیکو به خدا بدهید؛ و آنچه را از عمل خیر برای خود پیش میفرستید، آنرا نزد خدا به بهترین صورت و بزرگترین پاداش خواهید یافت؛ و از خدا آمرزش بخواهید که خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.)<ref name=":0">ترجمه حسین انصاریان</ref>= خلاصه سبب نزول =

مطابق با گزارش‌ها، سبب نزول این آیه دشواری قیام و عبادت در شب برای مسلمانان بوده است که برخی دلیل آنرا آگاهی نداشتن مسلمانان از زمان نماز شب و به‌جاآوردن نماز تا اذان صبح نقل کرده و برخی دیگر تورم پای پیامبر (صلوات الله و سلامه علیه) و مسلمانان در اثر قیام در شب و خواندن زیاد نماز شب، بیان کردهاند.

سند گزارشهای این سبب نزول، یکی بهجهت نقل از تفاسیری که عدهای در صحت روایات آنها تردید دارند و همچنین وجود راویان ضعیف در سندش و یا ارسال، ضعیف است و بعضی از نقل‌های آن نیز با محتوای آیه ناسازگاری دارد. = بررسی تفصیلی سبب نزول =
==سبب نزول (دشواری قیام و عبادت شبانه)[[#مستند 1|(ر.ک. مستند 1)]]==
برای آیه بیست سوره مزمل یک سبب نزول بیان کردهاند. بر اساس نقلها، دشواری حکم خداوند برای مسلمانان مبنی بر قیام و اقامه نماز شب، سبب نزول آیه است. دراینباره دو گزارش نقل ‌شده است:

1. زمانی که آیه «قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا» (المزمل، 20)(بهپاخيز شب را مگر اندكى) نازل شد، پیامبر (صلوات الله و سلامه علیه) و مسلمانان تا یکسال تمام اوقات شب نماز می‌خواندند تا جاییکه (بر اثر کثرت قیام) پاهاى آنان متورم شده بود. سپس آیه در مقام تخفیف نازل شد و فرمود: [او] ... بر شما ببخشود، [اينك‌] هرچه از قرآن ميسر است، بخوانيد.‏<ref name=":1">تفسیر مقاتل، مقاتل بن سلیمان، ج 4، ص 478‬؛ بحر العلوم، سمرقندی، ج 3، ص 512‬؛ ‫جامع البیان، طبری، ج 29، ص 89‬؛ ‫الدر المنثور، سیوطی، ج 6، ص 280</ref>‬

2. بر پایه گزارشی از علی بن ابراهیم به نقل از محمد بن علی الباقر(امام پنجم شیعیان)، پیامبر (صلوات الله و سلامه علیه) خود نماز شب اقامه می‌کرد و اصحاب و مسلمانان را نیز به ثواب اقامه نماز شب بشارت می‌داد؛ ولی انجام آن برای مسلمانان سخت بود؛ زیرا براى نماز شب برمی‌خاستند و مشغول خواندن می‌شدند و نمی‌دانستند آیا نیمی از شب گذشته یا دو ثلث؛ به اینسبب از ترس آن‌که مبادا نماز شب از آنان فوت شود تا (نزدیک) صبح نماز شب میخواندند. لذا آیه بیست سوره مزمل نازل شد: خداوند نسبت به شما بخشش کرده و [اينك‌] هرچه از قرآن ميسر است، بخوانيد.‏<ref name=":2">‫تفسير القمي، قمی، ج 2، ص 392</ref>=== مصادر سبب نزول ===

مصادری که سبب نزول را با اختلاف در جزئیات ذکر کرده‌اند:# <div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">تفسیر مقاتل (زیدی، قرن 2، تفسیر روایی)؛</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">تفسیر القمی (شیعی، قرن 3، تفسیر روایی)؛</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">تفسیر بحر العلوم (سنی، قرن 4، تفسیر روایی)؛</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">جامع البیان (سنی، قرن 4، تفسیر روایی – اجتهادی).</div>
===بررسی سبب نزول[[#مستند 2|(ر.ک. مستند 2)]]===
سند گزارش اول هرچند که از طریق عایشه نقل‌شده‏<ref name=":3">الاستیعاب فی بیان معرفه الأسباب، الهلالی، ج 3، ص 468</ref>؛ ولی در برخی سندهای آن بهجهت حضور اشخاصی مانند حکم بن عبد الملک، مهران (بهدلیل ضعف در حفظ حدیث) و ابن حمید (بهدلیل اتهام به کذب) و در برخی دیگر بهجهت ارسال (افتادن نام برخی از ناقلان روایت) ضعیف دانسته شده است.‏<ref name=":4">الاستیعاب فی بیان معرفة الأسباب، الهلالی، ج 3، ص 467 و 469</ref> همچنین گزارش دوم که از تفسیر علی بن ابراهیم قمی نقل شده، بهلحاظ سندی مرسل (ذکرنشدن همه راویان) است و قابلیت تامی برای استناد ندارد. همچنانکه نقل دیگر این گزارش از تفسیر مقاتل بن سلیمان نیز بهجهت اتهام وی به کذب<ref name=":5">میزان الإعتدال، بجاوی و ذهبی، ج 4، ص 173</ref> ضعیف بهشمارمیرود.

گزارش دوم باوجود ضعف سندی، ازنظر محتوایی با مضمون آیه سازگار است و گزارشی مبنی بر مخالفتش با آیه ازاین‌جهت نقل نشده است؛ اما با توجه به متن دو گزارش و همچنین کلام گروهی همچون طبری، ابن عاشور و دَروَزَه این آیه ازنظر موضوعی (قیام در شب) با آیه دوم از همین سوره مشترک است و بهجهت تخفیف حکم آیه دوم این آیه نازل‌شده است‏<ref name=":6">جامع البیان، طبری، ج 29، ص 89‬؛ ‫التحریر و التنویر، ابن عاشور، ج 29، ص 260‬؛ ‫‏التفسیر الحدیث، دروزه، ج 1، ص 426</ref>، حال آنکه مخاطب آیه دوم شخص پیامبر (صلوات الله و سلامه علیه)، و در آیه یادشده طرف سخن، حضرت همراه سایر مسلمانان است؛ بدینمعنا که مصداق آیه دوم شخص پیامبر (صلوات الله و سلامه علیه) است؛ اما تخفیف در آیه به رسول اکرم و مسلمانان بهگونهای همزمان نسبت داده شده است؛ ازاینرو دو گزارش ازجهت ارتباط این آیه به آیه دوم محل تأمل است. کتب تفسیری مانند: جامع البیان‏<ref name=":7">جامع البیان، طبری، ج 29، ص 89</ref>، المحرر الوجیز‏<ref name=":8">المحرر الوجیز، ابن عطیه، ج 5، ص 390</ref>، فتح القدیر‏<ref name=":9">فتح القدیر، شوکانی، ج 5، ص 396</ref>، روح المعانی‏<ref name=":10">روح المعاني، آلوسی، ج 15، ص 123</ref>، محاسن التأویل‏<ref name=":11">‏محاسن التأویل، قاسمی، ج 9، ص 345</ref>، التحریر و التنویر‏<ref name=":12">التحریر و التنویر، ابن عاشور، ج 29، ص 260</ref> و المیزان‏<ref name=":13">المیزان، طباطبایی، ج 20، ص 77</ref> یکی از دو گزارش مربوط به این سبب نزول را نقل کرده‌اند و مفسرانی چون طوسی در التبیان و طبرسی در مجمع‌البیان اشاره‌ای به این سبب نزول نکرده‌اند. در این بین با توجه به اینکه در آیه به بیان محدوده زمانی خواندن نماز شب و کیفیت آن اشاره شده و در گزارش دوم نیز عیناً همین مطالب نقل شده است، اینکه گزارش دوم، سبب نزول آیه باشد، محتمل‌تر است.<div class="mostanadat">
=مستندات=
==مستند 1==
'''تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج 4، ص 478: '''«يعنى بالطاعة إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ إلى الصلاة أَدْنى‏ يعنى أقل مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ و ذلك أن النبي- صلى اللّه عليه و سلم- «و المؤمنين» كانوا يقومون فى أول الإسلام من الليل نصفه و ثلثه، و هذا قبل أن تفرض الصلوات الخمس، فقاموا سنة فشق ذلك عليهم فنزلت الرخصة بعد ذلك عند السنة، فذلك قوله: «إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى‏ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ» وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ من المؤمنين يقومون نصفه و ثلث، و يقومون و ينامون وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ يعنى قيام ثلثي الليل الأول، و لا نصف الليل، و لا ثلث الليل».

'''تفسیر القمی، ج 2، ص 392: '''«وَ فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع: فِي قَوْلِهِ «إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى‏ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ» فَفَعَلَ النَّبِيُّ ص ذَلِكَ وَ بَشَّرَ النَّاسَ بِهِ فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَ قَوْلُهُ «عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ» وَ كَانَ الرَّجُلُ يَقُومُ وَ لَا يَدْرِي مَتَى يَنْتَصِفُ اللَّيْلُ وَ مَتَى يَكُونُ الثُّلُثَانِ وَ كَانَ الرَّجُلُ يَقُومُ حَتَّى يُصْبِحَ مَخَافَةَ أَنْ لَا يَحْفَظَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ «إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى‏ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ».

'''تفسیر بحر العلوم، ج 3، ص 512:''' «قال الحسن لما نزل قوله قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا فكان قيام الليل فريضة فقام بها المؤمنون حولا فأجهدهم ذلك و ما كلهم قام بها فأنزل اللّه تعالى رخصة إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى‏ إلى قوله: عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوه‏».

'''الدر المنثور، ج 6، ص 280: '''«وَأخرج عبد بن حميد وَابْن نصر عَن قَتَادَة قَالَ: فرض قيام اللَّيْل فِي أول هَذِه السُّورَة فَقَامَ أَصْحَاب النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم حَتَّى انتفخت أَقْدَامهم وَأمْسك الله خاتمتها حولا ثمَّ أنزل التَّخْفِيف فِي آخرهَا فَقَالَ: {علم أَن سَيكون مِنْكُم مرضى} إِلَى قَوْله: {فاقرؤوا مَا تيَسّر مِنْهُ} فنسخ مَا كَانَ قبلهَا فَقَالَ: {وَأقِيمُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة} فريضتان واجبتان لَيْسَ فيهمَا رخصَة.»

'''تفسیر جامع البیان، ج 29، ص 89: '''«حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: ثم أنبأ بخصال المؤمنين، فقال: عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى‏ وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ، وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، الصلاة فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ قال: افترض الله القيام في أول هذه السورة، فقام نبي الله صلى الله عليه و سلم و أصحابه حولا حتى انتفخت أقدامهم، و أمسك الله خاتمتها اثني عشر شهرا في السماء، ثم أنزل التخفيف في آخرها فصار قيام الليل تطوعا بعد فريضة».== مستند 2 ==

'''الاستیعاب فی بیان الاسباب، ج 3، ص 468:''' «عن عائشة -رضي الله عنها- قالت: لما أنزل عليه: {يَاأَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ (1) قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا (2)}؛ قاموا سنة حتى ورمت أقدامهم؛ فأنزل الله -عزّ وجلّ-: {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (20)}، پاورقی: وتعقبه الذهبي بقوله: "وفيه الحكم بن عبد الملك وهو ضعيف» ؛ «عن قتادة في قوله: {قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا}: قاموا حولاً أو حولين؛ حتى انتفخت سوقهم وأقدامهم؛ فأنزل الله تخيفاً بعد في آخر السورة. [ضعيف]، پاورقی: قلنا: وهذا مرسل رجاله ثقات» ؛ «عن أبي عبد الرحمن؛ قال: لما نزلت {يَاأَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ}؛ قاموا بها حولاً حتى ورمت أقدامهم وسوقهم، حتى نزلت: {فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ}؛ فاستراح الناس. [ضعيف جداً]، پاورقی: قلنا: وهذا سند ضعيف جداً؛ فيه ثلاث علل: الأولى: الإرسال. الثانية: مهران؛ له أوهام سيئ الحفظ. الثالثة: ابن حميد؛ متهم بالكذب».

'''میزان الاعتدال، ج 4، ص 173:''' «وقال النسائي: كان مقاتل يكذب».

'''تفسیر جامع البیان، ج 29، ص 89: '''«حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: ثم أنبأ بخصال المؤمنين، فقال: عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى‏ وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ، وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، الصلاة فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ قال: افترض الله القيام في أول هذه السورة، فقام نبي الله صلى الله عليه و سلم و أصحابه حولا حتى انتفخت أقدامهم، و أمسك الله خاتمتها اثني عشر شهرا في السماء، ثم أنزل التخفيف في آخرها فصار قيام الليل تطوعا بعد فريضة».

'''تفسیر التحریر و التنویر، ج 29، ص 260: '''«و صريح هذه الآية ينادي على أن النبي‏ء صلى اللّه عليه و سلم كان يقوم من الليل قبل نزول الآية و أن طائفة من أصحابه كانوا يقومون عملا بالأمر الذي في أول السورة من قوله: قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا الآية [المزمل: 2]، فتعين أن هذه الآية نزلت للتخفيف عنهم جميعا لقوله فيها: فَتابَ عَلَيْكُم‏».

'''التفسیر الحدیث، ج 1، ص 426: '''«و يلحظ أن هناك مناسبة بين موضوع الآية و موضوع الآيات الأولى من السورة، فقيام الليل موضوع مشترك بينهما. و في الآيات الأولى معنى الإلزام به و في هذه الآية تخفيف‏».

'''تفسیر جامع البیان، ج 29، ص 89.'''

'''تفسیر المحرر الوجیز، ج 5، ص 390:''' «و قوله تعالى: إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ الآية نزلت تخفيفا لما كان استمر استعماله من قيام الليل إما على الوجوب أو على الندب‏».

'''تفسیر فتح القدیر، ج 5، ص 396: '''«لما نزل: قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا- نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا- أَوْ زِدْ عَلَيْهِ شقّ ذلك عليهم، و كان الرجل لا يدري متى نصف الليل من ثلثه فيقوم حتى يصبح مخافة أن يخطئ، فانتفخت أقدامهم و انتقعت ألوانهم، فرحمهم اللّه، و خفّف عنهم، فقال: عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ».

'''تفسیر روح المعانی، ج 15، ص 123: '''«روى الإمام أحمد و مسلم و أبو داود و الدارمي و ابن ماجة و النسائي عن سعد بن هشام قال قلت لعائشة: يا أم المؤمنين أنبئيني عن خلق رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلم قالت: أ لست تقرأ القرآن؟ قلت: بلى قالت: فإن خلق نبي اللّه تعالى القرآن قال: فهممت أن أقوم و لا أسأل أحدا عن شي‏ء حتى أموت ثم بدا لي فقلت أنبئيني عن قيام رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلم فقالت: أ لست تقرأ يا أيها المزمل؟ قلت: بلى، قالت: فإن اللّه تعالى افترض قيام الليل في أول هذه السورة فقام نبي اللّه و أصحابه حولا و أمسك اللّه تعالى خاتمتها اثني عشر شهرا في السماء حتى أنزل اللّه تعالى في آخر السورة التخفيف و صار قيام الليل تطوعا».

'''تفسیر محاسن التأویل، ج 9، ص 345:''' «و أخرج أيضا عن ابن عباس قال: أمر اللّه نبيه و المؤمنين بقيام الليل إلا قليلا. فشق ذلك على المؤمنين، ثم خفف عنهم فرحمهم، و أنزل اللّه بعد هذا عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ ... الآية. فوسع اللّه- و له الحمد- و لم يضيق. و عن أبي عبد الرحمن قال: لما نزلت يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قاموا بها حولا حتى و رمت أقدامهم و سوقهم، حتى نزلت فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ فاستراح الناس. و هكذا روي عن سعيد و الحسن و عكرمة و قتادة».

'''تفسیر التحریر و التنویر، ج 29، ص 260: '''«و صريح هذه الآية ينادي على أن النبي‏ء صلى اللّه عليه و سلم كان يقوم من الليل قبل نزول الآية و أن طائفة من أصحابه كانوا يقومون عملا بالأمر الذي في أول السورة من قوله: قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا الآية [المزمل: 2]، فتعين أن هذه الآية نزلت للتخفيف عنهم جميعا لقوله فيها: فَتابَ عَلَيْكُم‏».

'''تفسیر المیزان، ج 20، ص 77: '''«في تفسير القمي، في رواية أبي الجارود عن أبي جعفر (ع) في قوله تعالى: «إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ- أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى‏ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ» ففعل النبي ص ذلك و بشر الناس به- فاشتد ذلك عليهم- و «عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ» و كان الرجل يقوم و لا يدري متى ينتصف الليل- و متى يكون الثلثان، و كان الرجل يقوم حتى يصبح مخافة أن لا يحفظه. فأنزل الله «إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ- إلى قوله- عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ»».= منابع =
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏ ‏‫آلوسی، محمود بن عبد الله. (۱۴۱۵). روح المعاني في تفسیر القرآن العظیم و السبع المثاني (ج ۱–16). بیروت: دار الکتب العلمية.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫ابن عاشور، محمد طاهر. (۱۴۱۱). التحریر و التنویر (ج ۱–30). بیروت: مؤسسة التاريخ العربي.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫ابن عطیه، عبدالحق بن غالب. (۱۴۲۲). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز (ج ۱–6). بیروت: دار الکتب العلمية.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫بجاوی، علی محمد؛ و ذهبی، محمد بن احمد. (۱۳۸۲). میزان الإعتدال في نقد الرجال (ج 3). بیروت: دار الفکر.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫دروزه، محمد عزه. (۱۳۸۳). ‏التفسیر الحدیث : ترتیب السور حسب النزول (ج ۱–10). بیروت: دار الغرب الإسلامي.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫سلیم بن عید الهلالی. (۱۴۲۵). الاستیعاب فی بیان معرفه الأسباب. مکه: دار ابن الجوزي.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫سمرقندی، نصر بن محمد. (۱۴۱۴). بحر العلوم (ج ۱–3). بیروت: دار الفکر.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫سیوطی، عبد الرحمن بن ابی‌ بکر. (۱۴۰۴). الدر المنثور فی التفسیر بالماثور (ج ۱–6). قم: کتابخانه عمومی مرعشی نجفی (ره).‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫شوکانی، محمد. (۱۴۱۴). فتح القدیر (ج ۱–6). دمشق: دار ابن کثير.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫طباطبایی، محمدحسین. (۱۴۱۷). المیزان في تفسیر القرآن (ج ۱–20). بیروت: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲). جامع البیان فی تفسیر القرآن (ج ۱–30). بیروت: دار المعرفة.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫قاسمی، جمال‎الدین. (۱۴۱۸). محاسن التأویل (ج ۱–9). بیروت: دار الکتب العلمية.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۶۳). تفسير القمي (ج ۱–2). قم: دار الکتاب.‬</div>
#<div style="margin-left:0.5in;margin-right:0in;">‏‫مقاتل بن سلیمان. (۱۴۲۳). تفسیر مقاتل (ج ۱–5). بیروت: دار إحياء التراث العربي.‬</div>






</div>
[[رده:قرآن]]
=منابع=
<references />